Sự biểu đạt của không gian và động vật: So sánh sự tương tác giữa con người và phi nhân trong Con bò cái (1969) của Dariush Mehrjui và Cún (1990) của Bùi Ngọc Tấn

Tóm tắt

Trong nghiên cứu, phê bình văn học và điện ảnh đương đại, sự chuyển dịch “bước ngoặt phi nhân” (the nonhuman turn) đã mở ra những hướng đi mới khi khai thác bối cảnh áp bức chính trị cùng sự đứt gãy bản thể như một hệ quả tất yếu của diễn ngôn hiện đại hoá. Bài báo tập trung khám phá mạng lưới bện chặt (entanglements) giữa những chủ thể phi nhân được biểu đạt bằng phương thức tự sự không gian và tự sự động vật, qua việc khảo sát hai trường hợp tiêu biểu là truyện ngắn Cún của Bùi Ngọc Tấn và phim điện ảnh Con bò cái của Dariush Mehrjui. Vận dụng khung lý thuyết về phê bình không gian, tự sự động vật, kết hợp với cách đọc thông diễn học, nghiên cứu này đi vào phân tích các cấu trúc không gian, môi trường được xây dựng không chỉ là những phông nền tĩnh tại mà là “sản phẩm của các mối tương quan” giữa con người và động vật, đồng thời xem xét sự hiện hữu của động vật như là những chủ thể đồng hành (companion subjects), can dự trực tiếp vào quá trình kiến tạo bản sắc xã hội chứ không chỉ giữ vai trò biểu trưng hay là công cụ phản chiếu thân phận con người. Kết quả cho thấy, dù được sáng tác ở hai loại hình và bối cảnh cách biệt, sự hiện diện của động vật đã phá vỡ tính chất tĩnh tại, đơn nghĩa của không gian. Thông qua những tương tác bện chặt giữa con người và phi nhân, nghiên cứu làm nổi bật những hình thức phản kháng thầm lặng của động vật trước các cơ chế quyền lực kiểm soát và áp bức sinh mệnh. Từ đó, nghiên cứu góp phần khẳng định những tiềm năng nổi bật của phê bình không gian và tự sự động vật trong việc mở rộng khả năng diễn giải văn học và điện ảnh, hướng đến thực tiễn hoá viễn cảnh mà các thực thể đa loài cùng chung sống, cùng thương lượng và đồng kiến tạo nên ý nghĩa chính trị - văn hoá trong đời sống xã hội đương đại.