Chiếm đoạt phong cách trong trí tuệ nhân tạo tạo sinh: tác động lên nghệ sĩ ý tưởng - Trịnh Ngọc Thiên Dung (Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP Hà Nội 2: Chuyên san Khoa học xã hội và Nhân văn, 2026)
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã tạo ra những thay đổi sâu sắc trong lĩnh vực nghệ thuật và thiết kế thị giác, đặc biệt đối với nghệ sĩ ý tưởng (concept artist) - nhóm nghệ sĩ mà giá trị nghề nghiệp gắn chặt với phong cách cá nhân và danh tính sáng tạo. Các mô hình AI hiện nay được huấn luyện trên khối lượng lớn dữ liệu nghệ thuật thu thập từ Internet, trong đó có hồ sơ năng lực (portfolio), tác phẩm minh họa và nghiên cứu hình ảnh của concept artist, nhưng quá trình thu thập này thường thiếu minh bạch và không có sự đồng thuận của nghệ sĩ. Điều này dẫn đến hiện tượng chiếm đoạt phong cách (style appropriation), nơi AI có thể tái tạo nét vẽ, bảng màu, bố cục và cấu trúc thẩm mỹ đặc trưng của nghệ sĩ, gây ra nguy cơ xâm phạm quyền nhân thân, quyền phong cách và quyền sáng tạo. Nghiên cứu này nhằm phân tích vai trò trung tâm của dữ liệu nghệ thuật trong cơ chế học của AI, đánh giá các dạng sao chép phong cách và chỉ ra những tác động trực tiếp lên concept artist, bao gồm mất nhận diện phong cách, giảm cơ hội nghề nghiệp, suy yếu thương hiệu cá nhân và thay đổi cấu trúc lao động sáng tạo. Bằng cách tích hợp các khung lý thuyết về sở hữu trí tuệ, đạo đức dữ liệu, chiếm đoạt phong cách và tính nguyên bản, nghiên cứu giải thích mối quan hệ giữa dữ liệu nghệ thuật, mô phỏng phong cách và rủi ro nghề nghiệp. Cuối cùng, bài nghiên cứu đưa ra bộ khuyến nghị nhằm bảo vệ concept artist trong thời đại AI, bao gồm yêu cầu minh bạch dữ liệu, cơ chế kiểm định phong cách, bảo vệ quyền nhân thân và phát triển năng lực sáng tạo mới để thích ứng với môi trường AI. Nghiên cứu đóng góp cho lĩnh vực nghệ thuật thiết kế bằng cách làm rõ các rủi ro thẩm mỹ, đạo đức và pháp lý mà AI tạo sinh đặt ra, đồng thời đề xuất giải pháp nhằm đảm bảo sự bền vững của nghề nghệ thuật ý tưởng (concept art) trong tương lai.